Moʻynoq, 2025 · Foto: M. Abdullayev (CC0)

Huquqiy tahlil · Professional koʻnikmalar va shaxsiy rivojlanish

Ekologik adolat: tabiat, sogʻliq va teng huquq

Oʻzbekistonda ekologik muammolar va ekologik adolat hamda ijtimoiy yondashuv masalalari

Murodimova Laziza, talaba

Toshkent · 2026

Reja02 / 22

Taqdimot rejasi

Kirish

Mavzuning dolzarbligi va tadqiqot maqsadi

3-bet

Ekologik muammolar

Orol fojiasi va video · iqlim oʻzgarishi · suv tanqisligi · havo va chiqindilar

4–8-bet

Ekologik adolat va huquqiy asos

Tushuncha · Konstitutsiyaning 49-moddasi · qonunchilik tizimi · Orxus konvensiyasi

9–12-bet

III

Huquqni qoʻllash amaliyoti

Orolboʻyi · PF-217 · javobgarlik · OʻRQ-1143 · sud ishi · ekologik ekspertiza

13–18-bet

Yechimlar va xulosa

Ijtimoiy yondashuv · yuristning roli · xulosa va takliflar · adabiyotlar

19–22-bet

Asosiy savol: ekologik huquqlar qogʻozda emas, amalda qanchalik himoyalangan?

Kirish · Dolzarblik va maqsad03 / 22

Muammo faqat tabiatda emas

Ekologik xavf odamlarning sogʻligʻi, daromadi va imkoniyatlariga bevosita taʼsir qiladi. Ammo bu xavf hammaga teng taqsimlanmaydi — bu inson huquqlari masalasidir.

♥

Sogʻliq

Oʻlimlarning ~15% havo ifloslanishi bilan bogʻliq. 2025-yilda havo ifloslanishi reytingida 143 davlat ichida 10-oʻrin.

❦

Tirikchilik

Suvning ~90% dalaga ketadi, shoʻrlanish hosilni 15–80% kamaytiradi.

◎

Imkoniyat

Harorat dunyodan ~3 baravar tez oshmoqda. 2030-yilga borib 8 mln+ kishi yuqori iqlim xavfida.

2025 — «Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyot yili»«Yashil makon»: 2025-yilda 200 mln+ koʻchat

Maqsad: Oʻzbekistondagi ekologik muammolarning ijtimoiy va huquqiy oqibatlarini tahlil qilish hamda ekologik adolatni taʼminlashning huquqiy mexanizmlarini asoslash.

Manba: Global Burden of Disease; IQAir; UNEP (2025); Jahon banki CCDR (2023); gov.uz

Orol: 1989 (chapda) va 2014 · NASA

I. Muammolar · Orolboʻyi04 / 22

Dengiz yoʻqoldi —
odamlar qoldi

Dengizning qolgan qismi~10%

Qurigan tubda paydo boʻlgan choʻl (Orolqum)3 mln+ ga

Tuzli chang yetib borgan masofa1000+ km

1950-yillardan paxta uchun Amudaryo va Sirdaryo suvlari burildi. Tuz va pestitsid qoldiqlari chang boʻronlari bilan butun mintaqaga tarqalmoqda.

BMT shiori: «Dengiz yoʻqoldi, lekin odamlar qoldi» — Orolboʻyi muammosi avvalo inson muammosidir.

Manba: JSST (2021); The New Humanitarian; BMT trast fondi

I. Muammolar · Hujjatli lavha05 / 22

Video: Orol fojiasi

1-film · Ochilmasa: YouTube'da koʻrish

2-film · Ochilmasa: YouTube'da koʻrish

I. Muammolar · Sabab06 / 22

Iqlim oʻzgarishi tengsizlikni chuqurlashtiradi

Issiq toʻlqinlar→ sogʻliq va mehnat qobiliyati

Qurgʻoqchilik→ suv va hosil

Chang boʻronlari→ nafas olish

Beqaror yogʻin→ daromad va infratuzilma

1,6°C

Oʻzbekistonda (dunyoda 0,6°C), Orolboʻyida 2,5°C gacha

6 yil

qurgʻoqchilik (2019–2024); muzliklar ~30% qisqargan

−10%

choralar koʻrilmasa, 2050-yilga borib iqtisodiyot

Xalqaro adolat: Markaziy Osiyo global chiqindilarning atigi 2% ini beradi, ammo zararni eng koʻp tortmoqda.

Manba: UNEP Atlas (2025); Jahon banki CCDR (2023); Daryo.uz

I. Muammolar · Oqibat07 / 22

Suv tanqisligi kimni koʻproq himoyasiz qiladi?

2050-yilga borib daryolardagi suv 15% gacha kamayishi mumkin. Hozirning oʻzida suvning ~90% sugʻorishga ketadi, ~37% kanallarda yoʻqoladi, yerlarning ~50% shoʻrlangan.

Amudaryo va
Sirdaryo

Sugʻorma dehqonchilikhosil kamayishi

Qishloq oilalariichimlik suvi tanqisligi

Daromadi past xonadonlarmoslashuv xarajati

Bolalar, ayollar, keksalarsogʻliq xavfi

Yechim bor: Fargʻona vodiysida tomchilatib sugʻorish suv yoʻqotilishini 25%, tuproq shoʻrligini 39% kamaytirdi.

Adolatli siyosat = suv samaradorligi + xizmat himoyasi + daromad himoyasi

Manba: Jahon banki CCDR (2023); The Times of Central Asia (2026); E3S Conferences (2026)

I. Muammolar · Shahar08 / 22

Havo sogʻliq xavfini teng taqsimlamaydi

JSST meʼyori

Toshkent PM2.5

38,8

Kim koʻproq zarar koʻradi?

Toshkentliklarning 83% xavfli hududda yashaydi, eng zaiflar — bolalar va bemorlar. Yillik zarar $488 mln (YaIMning 0,7%).

Chiqindilar

2025-yilda 15,1 mln t, shundan plastik 10,3%. Chiqindixonalar 200 ta, 2030-yilgacha ikki baravar kamaytiriladi.

Huquqiy javob: 24.11.2025 — Toshkent ekologik holatini yaxshilash boʻyicha Prezident farmoni.

Manba: Jahon banki (2024); Kun.uz (2025–2026); gov.uz

Toshkent kosmosdan, 2011 · NASA

II. Nazariya · Tushuncha09 / 22

Ekologik adolat nimani anglatadi?

Oldingi sahifalar koʻrsatdiki, zarar hammaga teng tushmaydi. Ekologik adolat — zarar va neʼmatlarning teng taqsimlanishi hamda har kimning ekologik qarorlarda ovozi boʻlishi.

Taqsimot

Xavf va foyda adolatli taqsimlanadi.

Ishtirok

Axborot, ovoz va sudga murojaat qilish huquqi.

Tan olish

Ayollar, bolalar, qishloq aholisi ehtiyojlari.

Himoya

Zarar koʻrgan hududga tiklanish resursi.

Avlodlararo

Tabiat kelajak avlodlar uchun ham asraladi.

Huquqiy talqin: ishtirok — Orxus konvensiyasi, himoya — zararni qoplash instituti, avlodlararo adolat — Konstitutsiya muqaddimasi.

Kelib chiqishi: tushuncha 1980-yillarda AQShda, xavfli chiqindi obyektlari asosan kambagʻal mahallalar yoniga joylashtirilayotgani aniqlangach paydo boʻlgan.

II. Huquqiy asos · Konstitutsiya10 / 22

49-modda: ekologik huquqlar kafolati

KONSTITUTSIYA · 2023

Har kim qulay atrof-muhitga va uning holati toʻgʻrisida ishonchli axborotga ega boʻlish huquqiga ega.

1. Qulay muhit

Sogʻliq uchun xavfsiz muhitda yashash huquqi

2. Axborot

Atrof-muhit holati haqida ishonchli maʼlumot olish

3. Ishtirok

Shaharsozlik loyihalari muhokamasida qatnashish

Muqaddimada tabiiy boyliklarni hozirgi va kelajak avlodlar uchun asrash xalqning ahdi sifatida belgilangan. Bu avlodlararo adolat tamoyilining konstitutsiyaviy ifodasi.

Manba: Konstitutsiya (lex.uz); UzA (2023); Yuz.uz

II. Huquqiy asos · Tizim11 / 22

Ekologik qonunchilik tizimi

Konstitutsiya (49-m.)

Xalqaro shartnomalar: Orxus · Parij

Kodekslar va qonunlar

Prezident farmon va qarorlari

Hukumat qarorlari, standartlar

Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida09.12.1992

Jinoyat kodeksi, XIV bob193–204-m.

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksMJtK

OʻRQ-1036 · Ekologik ekspertiza24.02.2025

Issiqxona gazlarini cheklash2025

OʻRQ-1143 · Javobgarlik04.05.2026

Istiqbol: barcha normalarni birlashtiruvchi yangi Ekologik kodeks loyihasi BMTTD bilan ishlab chiqilmoqda.

Manba: lex.uz; gov.uz; Interfax (2025); UzDaily (2026); Daryo.uz (2026)

II. Huquqiy asos · Xalqaro huquq12 / 22

Orxus konvensiyasi: axborot, ishtirok, sud

Atrof-muhit masalalarida axborot olish, qarorlar qabul qilishda jamoatchilik ishtiroki va odil sudlovga erishish toʻgʻrisidagi konvensiya (Orxus, 1998)

1-ustun: Axborot

Davlatdan ekologik maʼlumot olish huquqi

2-ustun: Ishtirok

Qarorlarni muhokama qilishda qatnashish

3-ustun: Odil sudlov

Huquq buzilganda sudga murojaat qilish

11.12.2024Qonunchilik palatasi qabul qildi

22.02.2025Senat maʼqulladi

11.03.2025Prezident imzoladi

28.03.202548-ishtirokchi davlat

Muammo: Oʻzbekiston Markaziy Osiyoda konvensiyaga eng soʻnggi qoʻshilgan davlat. Ekspertlarga koʻra, amaliy ijro hali qiyin.

Manba: gov.uz; BMT shartnomalar bazasi; Bankwatch (2025)

III. Qoʻllash · Huquq buzilishi13 / 22

Orolboʻyi: buzilgan huquqlar

Mamlakat

100%

Qoraqalpogʻiston

−10 yil

Umr koʻrish farqi · Ayollar va bolalarda kamqonlik 80–90% · Eng kambagʻal ikki hududdan biri

Hayot huquqiifloslangan muhit

Sogʻliqni saqlash huquqituzli chang, sifatsiz suv

Bola huquqlarieng sezgir guruh

Qarorlar boshqa joyda qabul qilingan, yukini esa mahalliy aholi koʻtarmoqda.

Manba: Emerald (2012); ReliefWeb; Minority Rights Group (2012); UzA

Moʻynoq kemalar qabristoni · CC0

III. Qoʻllash · Institutlar · 18.11.202514 / 22

PF-217 Farmoni: kim nazorat qiladi?

MUSTAQILLIK

Milliy ekologiya qoʻmitasi

Bevosita Prezidentga boʻysunadi, faoliyatiga aralashish taqiqlanadi.

NAZORAT

Eko-politsiya

Huquqni muhofaza qilish vakolatiga ega davlat ekologik nazorat inspeksiyasi.

01.03.2026

Imtiyozlar faqat qonun bilan

Zarar kompensatsiyasidan ozod qiluvchi barcha hujjatlar kuchini yoʻqotdi.

01.04.2026

Moliyaviy sanksiyalar

Yuridik shaxslarga pul jarimasi; toʻlov qoʻmita qarorini bajarishdan ozod qilmaydi.

Demokratik mexanizm: mahalla aholisining kamida 10% qoʻllab-quvvatlasa, daraxtzor yerni olib qoʻyish taqiqlanadi (my.gov.uz orqali). Bu Orxusdagi «ishtirok» ustunining milliy shakli.

Manba: Yep.uz (2025); Kun.uz (2025); Daryo.uz (2026)

III. Qoʻllash · Javobgarlik15 / 22

Ekologik huquqbuzarlik uchun javobgarlik

Jinoiy

JK XIV bob, 193–204-m. Formal (197¹-m.) va moddiy tarkibli jinoyatlar.

Maʼmuriy

MJtK, masalan daraxtlarni noqonuniy kesish (79-m.). 2026-yilda kuchaytirildi.

Moliyaviy sanksiya

Faqat yuridik shaxslarga, 2026-yildan.

Zararni qoplash

Atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya.

OLIY SUD PLENUMI

Ekologik ishlarni koʻrishda sudlar faqat bevosita huquqbuzar bilan cheklanib qolmasdan, tabiatni muhofaza qilish talablarini buzgan mansabdor shaxslar javobgarligini ham aniqlashi lozim.

Non bis in idem: yuridik shaxsga moliyaviy sanksiya qoʻllanilgan qilmish uchun uning xodimiga maʼmuriy jazo qoʻllanilmaydi.

Manba: lex.uz; inLibrary.uz (2025); Arxiv.uz; Kun.uz (2026); Yep.uz (2025)

III. Qoʻllash · Yangi qonun · 04.05.202616 / 22

OʻRQ-1143: «ifloslantiruvchi toʻlaydi»

Sanksiya miqdori yetkazilgan zararga bogʻlandi. Maʼmuriy jarima va kompensatsiya yagona moliyaviy sanksiyaga birlashtirildi.

3×

zarar — daryo oʻzanini tozalash va qirgʻoqni mustahkamlash tartibini buzish

5×

zarar — oʻz hududidagi daraxtlarni muhofaza qilmaslik

100–300

BHM — monitoring tizimiga notoʻgʻri yoki toʻliq boʻlmagan maʼlumot berish

Yangi dalil turi: avtomatik foto va video qayd maʼmuriy ish uchun asos boʻladi.

Suv resurslari: suvni ifloslantirish va oqova suv talablarini buzish uchun alohida sanksiyalar.

Manba: Kun.uz (2026); UzA (2026); UzDaily (2026)

III. Qoʻllash · Sud amaliyoti17 / 22

Kazus: «Maxam-Chirchiq» ishi

Fakt

Yirik kimyo korxonasida tekshiruv 11 ta qoidabuzarlik aniqladi: chang-gaz tozalash uskunalari ishlamagan, ifloslantiruvchi chiqindilar meʼyordan oshgan.

→

Qaror

Sud korxona faoliyatini vaqtincha toʻxtatdi (2025-yil noyabr).

→

Huquqiy ahamiyati

Ekologik huquqni sud orqali himoya qilish real mexanizm. Orxusdagi «odil sudlov» ustunining amaliy namunasi.

Talaba uchun savol: korxona yaqinidagi aholi sogʻligʻiga zarar yetgan boʻlsa, ular zararni qoplashni qaysi tartibda talab qila oladi?

Manba: Kun.uz (27.11.2025)

III. Qoʻllash · Oldini olish va ochiqlik18 / 22

Ekologik ekspertiza: zararni oldindan toʻxtatish

OʻRQ-1036 · 24.02.2025

«Ekologik ekspertiza, atrof-muhitga taʼsirni baholash va strategik ekologik baholash toʻgʻrisida»gi Qonun yangi tahrirda qabul qilindi.

Davlat ekologik ekspertizasi xulosalari soni

2023

21 471

2024

31 908

2025

49 620

Ochiqlik: ~120 000 ta ekspertiza xulosasi ochiq bazada eʼlon qilingan, davlat ekologik monitoringi maʼlumotlari jamoatchilikka ochildi. Bu Orxusdagi «axborot» ustunining ijrosi.

Manba: gov.uz (Ekologik ekspertiza markazi, 2025–2026)

IV. Yechimlar · Ijtimoiy yondashuv19 / 22

Ijtimoiy yondashuv uch qadamdan boshlanadi

1. Xaritalash

Hududlar kesimida ekologik xavf va ijtimoiy zaiflik xaritasi.

Huquqiy vosita: ochiq monitoring, ~120 ming ekspertiza xulosasi

→

2. Jalb qilish

Ayollar, yoshlar, mahallalar va fermerlar.

Huquqiy vosita: Orxus konvensiyasi, mahalla 10% mexanizmi

→

3. Bogʻlash

Toza suv, sogʻliqni saqlash, bandlik va ijtimoiy himoya.

Vosita: BMT Orolboʻyi trast fondi

Yakuniy natija:Odamlar ehtiyojiga mos ekologik dastur

IV. Yechimlar · Professional koʻnikmalar20 / 22

Yuristning roli va shaxsiy rivojlanish

Maslahat

Aholiga 49-modda va Orxus bergan huquqlarni tushuntirish

Nazorat

Ekspertiza xulosalarini tahlil qilish, muhokamalarda qatnashish

Sud himoyasi

Ekologik huquqi buzilganlarni sudda himoya qilish

Qonun ijodkorligi

Ekologik kodeks loyihasiga taklif berish

Professional koʻnikmalar

Tanqidiy fikrlashHuquqiy yozuvOmmaga tushuntirishMuzokaraJamoada ishlashShaxsiy ekologik odatlar

Ekologik huquq — yuristlar uchun eng tez rivojlanayotgan yoʻnalishlardan biri: yangi kodeks, yangi sanksiyalar, yangi sud ishlari.

IV. Xulosa va takliflar21 / 22

Xulosa: normalar bor, endi ijro kerak

Normativ asos sezilarli mustahkamlandi. Endi asosiy vazifa — huquqni qoʻllash amaliyoti va eng zaif guruhlarni himoya qilish.

Amaliy takliflar

Suvni tejashFargʻona: −25%

Aqlli qishloq xoʻjaligi1,8 mlrd m³/yil

Yashil ish oʻrinlari54% yashil energiya

Orolboʻyiga paketli yordamsogʻliq + suv + daromad

Huquqiy takliflar

Ekologik kodeksOrxus asosida

Ixtisoslashgan sudyalarekologik nizolar

Orolboʻyi uchun kafolatlarmaxsus ijtimoiy

Ochiq maʼlumothavo va suv real vaqtda

Huquqiy savodxonlikmahalla darajasida

Ekologik adolat qonun matnida emas, uning ijrosida namoyon boʻladi.

Manbalar22 / 22

Foydalanilgan adabiyotlar

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 30.04.2023. — lex.uz
Jinoyat kodeksi, XIV bob. — lex.uz
Orxus konvensiyasiga qoʻshilish toʻgʻrisidagi Qonun, 2025. — gov.uz
OʻRQ-1036 (ekologik ekspertiza), 24.02.2025. — gov.uz
OʻRQ-1143 (javobgarlik), 04.05.2026. — UzA, Kun.uz
PF-217-son Farmon, 18.11.2025. — Yep.uz
BMT BA rezolyutsiyasi A/RES/75/278, 2021.
Jahon banki. Uzbekistan CCDR, 2023.
Jahon banki. Toshkent havo sifatini baholash, 2024.
UNEP. Atlas of Environmental Change for Uzbekistan, 2025.
JSST Yevropa byurosi. Karakalpakstan health system assessment, 2021.
Arzikulov R.U. va boshq. A Physician's Observations of Karakalpak Health. Emerald, 2012.
Bankwatch. Will Uzbekistan benefit from the Aarhus Convention? 2025.
Kun.uz. Court orders suspension of Maxam-Chirchiq, 27.11.2025.
The Times of Central Asia. Water losses persist, 2026.

Rasmlar: Wikimedia Commons — «Graveyard of Ships (Aral sea)», M. Abdullayev, CC0; «AralSea1989_2014», NASA; «Tashkent, Uzbekistan», NASA (jamoat mulki).

Yakuniy chaqiriq

Adolatli ekologik siyosat har bir hududdan va har bir qonundan boshlanadi.

Mezon: kim himoyalandi, kim eshitildi va kimning imkoniyati kengaydi?

«Tabiat bizga ota-bobolardan meros emas, farzandlarimizdan olingan qarzdir.»

Eʼtiboringiz uchun rahmat!

Murodimova Laziza · Savollar boʻlsa, marhamat